ΓΛΩΣΣΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ
Γλωσσάριο
| Όρος | Ορισμός |
|---|---|
| Ανακλαστικότητα Κατηγορία: Γενικές έννοιες |
Είναι μια από τις ιδιότητες της γλώσσας που τη διακρίνουν από άλλα, πιο απλά, συστήματα επικοιωνίας. Πρόκειται για την ικανότητα μιας ομιλήτριας / ενός ομιλητή να χρησιμοποιήσει τη γλώσσα για να αναφερθεί στην ίδια τη γλώσσα. Το κομμάτι της γλώσσας με το οποίο πραγματώνεται η ανακλαστικότητα λέγεται μεταγλώσσα. |
| Αντικείμενο αναφοράς Κατηγορία: Γενικές έννοιες |
Είναι το πραγματικό αντικείμενο το οποίο προσδιορίζεται από ένα γλωσσικό σημείο. Αν για παράδειγμα, το γλωσσικό σημείο "μελομακάρονο" συνδυάζει την νοητική αναπαράσταση του γλυκού (σημαινόμενο) και την ηχητική ακολουθία /meloma'karono/ (σημαίνον), το αντικείμενο αναφοράς είναι καποιο πραγματικό μελομακάρονο που μπορούμε να φάμε. |
| Αξία (του γλωσσικού σημείου) Κατηγορία: Γενικές έννοιες |
Η "αξία" [valeur] ενός γλωσσικού σημείου είναι, πρόχειρα, αυτό που δηλώνεται από το γλωσσικό σημείο. Η αξία δεν είναι εγγενής στο γλωσσικό σημείο, δεν υπάρχει "μέσα" σε αυτό. Προσδιορίζεται σε σχέση με όλα τα άλλα σημεία που το περιβάλλουν. Για να προσδιορίσουμε την αξία ενός γλωσσικού σημείου εξετάζουμε με ποιές άλλες λέξεις συνεμφανίζεται (συνταγματικές σχέσεις) και ποιες άλλες λέξεις θα μπορούσαν, δυνητικά, να το αντικαταστήσουν (παραδειγματικές σχέσεις). |
| Αυθαίρετο (του γλωσσικού σημείου) Κατηγορία: Γενικές έννοιες |
Το γλωσσικό σημείο έχει δυο όψεις: το σημαίνον και το σημαινόμενο. Μεταξύ των δυο αυτών όψεων δεν υπάρχει κάποια αιτιώδης σχέση: η σχέση αυτή είναι συμβατική και αυθαίρετη. (Εξαίρεση: ηχομιμητικές λέξεις) |
| γλώσσα Κατηγορία: Γενικές έννοιες |
1. Όταν ο όρος «γλώσσα» αποδίδει τον Σωσσυρικό όρο Langue, αναφέρεται στο αφηρημένο σύστημα σημείων και κανόνων που χρησιμοποιεί μια κοινωνική ομάδα για την επικοινωνία της. 2. Ο όρος μπορεί να αναφέρεται και ευρύτερα στην γενική ικανότητα του ανθρώπου να επικοινωνεί λεκτικά. |
| Γλωσσικό σημείο Κατηγορία: Γενικές έννοιες |
Το γλωσσικό σημείο είναι ένα από τα στοιχεία που αποτελούν μια γλώσσα, περίπου αντίστοιχο προς τη λέξη. Έχει δύο όψεις: μια νοητική αναπαράσταση (το σημαινόμενο) και μια ακουστική αναπαράσταση (το σημαίνον). |
| Γραμμικότητα (του σημαίνοντος) Κατηγορία: Γενικές έννοιες |
Πρόκειται για την ιδιότητα του σημαίνοντος να εκτυλίσσεται στο χρόνο. Τα στοιχεία που δομούν το σημαίνον (οι ήχοι) διαδέχονται το ένα το άλλο με μια ορισμένη σειρά, η οποία μάλιστα διαφοροποιεί τη σημασία. Για παράδειγμα, οι ήχοι /γ/, /a/, /l/, /o/ και /s/ δεν προφέρονται όλοι ταυτόχρονα, και επίσης είναι διαφορετικό αν τους βάλουμε στη σειρά /‘γalos/ απ’ό,τι αν τους βάλουμε στη σειρά /la’γοs/. |
| Διαχρονία Κατηγορία: Γενικές έννοιες |
Το σύνολο των σχέσεων που συνδέουν τα διαδοχικά εμφανιζόμενα στοιχεία μιας γλώσσας, όπως αυτή αλλάζει στο χρόνο. |
| Διορθωτική οδηγία Κατηγορία: Γενικές έννοιες |
Αποτελει μια γλωσσική πράξη μέσα από την οποία επιχειρείται η ρύθμιση της γλωσσικής συμπεριφοράς. Μπορεί να έχει τη μορφή προτροπής να χρησιμοποιείται κάποιος τύπος, ή να στιγματίζει κάποιους τύπους που θεωρούνται λανθασμένοι. Σχόλια: Δες και: ρύθμιση |
| Διπλή άρθρωση Κατηγορία: Γενικές έννοιες |
Διπλή άρθρωση, σύμφωνα με τον Martinet (Μαρτινέ), είναι η ιδιότητα της γλώσσας να λειτουργεί σε δύο επίπεδα: (α) έναν μικρό αριθμό μεμονωμένων ήχων και (β) έναν θεωρητικά απεριόριστο συνδυασμό των ήχων που παράγουν νόημα (λέξεις) |
| Λέξη Κατηγορία: Γενικές έννοιες |
Στη γλωσσολογία, ο όρος μπορεί να δηλώνει: (α) μια γραμματική μονάδα, δηλαδή ένα μορφημα ή συνδυασμό μορφημάτων, (β) μια φωνολογική μονάδα, δηλαδή μια ακολουθία φθόγγων ανάμεσα σε δύο παύσεις, ή (γ) μια ορθογραφική μονάδα, δηλαδή μια ακολουθία γραμμάτων που διακρίνεται από το περικείμενό της με διαστήματα και σημεία στίξης. Σχόλια: Βλ. και "λέξημα" |
| Μεταγλώσσα Κατηγορία: Γενικές έννοιες |
Η (γλωσσική) μεταγλώσσα είναι το κομμάτι της γλώσσας που χρησιμοποιούμε για να περιγράψουμε την ίδια τη γλώσσα. Μεταγλωσσικοί όροι είναι, για παράδειγμα, το "απαρέμφατο", η "φωνολογία", η "πτώση" (όταν αναφέρεται στη γραμματική) κ.α. |
| Μεταθετότητα Κατηγορία: Γενικές έννοιες |
H μεταθετότητα (ή μετάθεση [displacement]) είναι μια από τις ιδιότητες που διακρίνουν την ανρθώπινη γλώσσα από άλλα συστήματα επικοινωνίας. Προκειται για την ικανότητα που έχουμε ως ομιλητές/ομιλήτριες να αναφερόμαστε, εδώ και τώρα, σε καταστάσεις που αφορούν το παρελθόν, το μέλλον ή άλλες τοποθεσίες. Για παράδειγμα, ένα ζώο μπορεί να μας δείξει με τη συμπεριφορά του (ή και με πρωτογλωσσικά συστήματα επικοιωνίας) ότι πεινάει (τώρα), αλλά ένας άνθρωπος είναι σε θέση να χρησιμοποιήσει το γλωσσικό κώδικα για να πει πως "πεινούσε χτες". |
| Ομιλία Κατηγορία: Γενικές έννοιες |
Πρόκειται για μια από τις αποδόσεις του όρου parole. Αναφέρεται στο προφορικό (ή και γραπτό) λόγο που πραγματώνεται κατά την επικοινωνία. Αντιδιαστέλλεται με το αφηρημένο γλωσσικό σύστημα (langue). Λέγεται επίσης και «(φωνούμενος) λόγος». |
| Ονοματοποιία Κατηγορία: Γενικές έννοιες |
Πρόκειται για το φαινόμενο κατά το οποίο μια λέξη σχηματίζεται από μίμηση του ήχου που περιγράφει: π.χ. νιαούρισμα, πλατσουρίζω. Στην περίπτωση αυτή το σημαίνον (π.χ. /nia’urisma/) μοιάζει με το σημαινόμενο μου προσδιορίζει (τον ήχο που κάνει η γάτα). Πρόκειται για μια μερική εξαίρεση στο αυθαίρετο του γλωσσικού σημείου. |
| Παραδειγματικές σχέσεις Κατηγορία: Γενικές έννοιες |
Είναι οι σχέσεις μεταξύ γλωσσικών σημείων που μπορούν να εναλλάσσονται μεταξύ τους σε μια πρόταση. Για παράδειγμα: παίζω <--> έπαιξα, παίζω <--> πέφτω . Αντιδιαστέλλονται με τις συνταγματικές σχέσεις. |
| περιγραφή Κατηγορία: Γενικές έννοιες |
Πρόκειται για τη βασική λειτουργία της σύγχρονης (επιστημονικής) γλωσσολογίας. Αποτελεί τη βάση στην οποία επιχειρείται η ερμηνεία των γλωσσικών φαινομένων. Σχόλια: Δες και: ρύθμιση |
| Ρύθμιση Κατηγορία: Γενικές έννοιες |
Πρόκειται για την προσπάθεια να επιβληθεί κάποια αλλαγή στη γλώσσα, μέσω διορθωτικών οδηγιών. Η ρύθμιση θεωρείται ξένη προς τη γλωσσολογία πρακτική. Σχόλια: Δες και: περιγραφή, διορθωτική οδηγία |
| Σημαινόμενο Κατηγορία: Γενικές έννοιες |
Είναι μια από τις δύο όψεις του γλωσσικού σημείου (η άλλη είναι το σημαίνον). Πρόκειται για τη νοητική αναπαράσταση ενός πράγματος, μιας κατάστασης κ.λπ. που συμβολίζεται με το γλωσσικό σημείο. Σχόλια: ΠΡΟΣΟΧΗ: το σημαινόμενο είναι νοητική αναπαράσταση, υπάρχει δηλαδή στο μυαλό του ομιλητή / της ομιλήτριας και είναι διαφορετικό από το πραγματικό αντικείμενο στο οποίο αντιστοιχεί. |
| Σημαίνον Κατηγορία: Γενικές έννοιες |
Είναι μια από τις δυο όψεις του γλωσσικού σημείου (η άλλη είναι το σημαινόμενο). Το σημαίνον είναι η "ακουστική εικόνα" με την οποία συμβολίζεται μια έννοια (το σημαινόμενο). Προσοχή: επειδή η γλωσσολογία ασχολείται πρωταρχικά με τον προφορικό λόγο, το σημαίνον έχει ηχητική μορφή, είναι δηλαδή σύνολο ήχων και όχι γραμμάτων. |
| Συγχρονία Κατηγορία: Γενικές έννοιες |
Το σύνολο των σχέσεων που συγκροτούν μια γλώσσα σε μια δεδομένη στιγμή, η γλώσσα σε ένα συγκεκριμένο στιγμιότυπο της εξέλιξής της. |
| Συνταγματικές σχέσεις Κατηγορία: Γενικές έννοιες |
Είναι οι σχέσεις που υπάρχουν μεταξύ των γλωσσικών σημείων σε μια πρόταση. Για παράδειγμα: Το <--> παιδί <--> διάβασε <--> το βιβλιο. Αντιδιαστέλλονται με τις παραδειγματικές σχέσεις. |
