ΓΛΩΣΣΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ
Γλωσσάριο
| Όρος | Ορισμός |
|---|---|
| Αλλόφωνο Κατηγορία: Φωνητική-φωνολογία |
Πρόκειται για έναν από τους τρόπους εκφοράς ενός φωνήματος, όπως πραγματώνεται στην πραγματική επικοινωνία. Κάθε φώνημα μπορεί να έχει περισσότερες από μια διαφορετικές πραγματώσεις (αλλόφωνα): π.χ. οι διαφορετικές προφορές του /κ/ στο «κρασί» και το «εκεί» ( [k] και [c], αντίστοιχα). Οι διαφορές μεταξύ των αλλοφώνων δεν έχουν διαφοροποιητική αξία, δεν μεταβάλλουν δηλαδή τη σημασία μιας λέξης. Σχόλια: Δες και "αλλόμορφα" |
| Αντιθετική κατανομή Κατηγορία: Φωνητική-φωνολογία |
Είναι η συνθήκη όπου δυο φθόγγοι μπορεί να εμφανιστούν στο ίδιο ηχητικό περιβάλλον, αλλά όταν εναλλάσσονται, μεταβάλλεται η σημασία της λέξης. Για παράδειγμα, στην αρχή της λέξης [_ólos], μπορούν να εμφανιστούν οι φθόγγοι [v], [m] ή και [k], με αλλαγή κάθε φορά του αντίστοιχου σημαίνοντος. Οι φθόγγοι που είναι σε αντιθετική κατανομή είναι φωνήματα. Σχόλια: Δες και: ελεύθερη παραλλαγή, συμπληρωματική κατανομή |
| Αρθρωτές Κατηγορία: Φωνητική-φωνολογία |
Αρθρωτές (συνήθως στον πληθυντικό) είναι τα όργανα του σώματος που χρησιμοποιούνται για να παραχθεί ομιλία, δηλαδή τα χείλη, τα δόντια, τα φατνία, ο ουρανίσκος, η υπερώα, η σταφυλή, η γλώσσα, η στοματική και η ρινική κοιλότητα. |
| Ελάχιστο ζεύγος Κατηγορία: Φωνητική-φωνολογία |
Ένα ελάχιστο ζεύγος αποτελείται από δύο γλωσσικά σημεία που διαφοροποιούνται μόνο ως προς ένα φώνημα: π.χ. /zoi/ και /roi/. |
| Ελεύθερη παραλλαγή Κατηγορία: Φωνητική-φωνολογία |
Πρόκειται για τη συνθήκη όπου μπορούν σε ένα περιβάλλον να εμφανιστούν δύο (ή περισσότεροι) φθόγγοι χωρίς να αλλάξει η σημασία της λέξης. Για παράδειγμα, η λέξη «έμπορος» μπορεί να προσφερθεί ως [eboros] ή [emboros] ή και [emporos]. Σχόλια: Δες και: συμπληρωματική κατανομή, αντιθετική κατανομή |
| Έμβαση (συλλαβής) Κατηγορία: Φωνητική-φωνολογία |
Πρόκειται για τα φωνήματα που προηγούνται του πυρήνα σε μια συλλαβή. Για παράδειγμα, στη συλλαβή /vres/, ο πυρήνας είναι /e/ και τα φωνήματα /vr/ αποτελούν την έμβαση. |
| Έξοδος (συλλαβής) Κατηγορία: Φωνητική-φωνολογία |
Πρόκειται για τα φωνήματα που ακολουθούν τον πυρήνα μιας συλλαβής. Για παράδειγμα, στη συλλαβή /vres/, ο πυρήνας είναι /e/ και το φώνημα /s/ αποτελεί την έξοδο. |
| Πυρήνας (συλλαβής) Κατηγορία: Φωνητική-φωνολογία |
Είναι το βασικό φώνημα γύρω από το οποίο δομείται μια συλλαβή. Συνήθως πρόκειται για φωνήεν, αν και σε μερικές γλώσσες μπορεί να είναι υγρό ή ρινικό σύμφωνο. |
| Συλλαβή Κατηγορία: Φωνητική-φωνολογία |
Μια φωνολογική μονάδα που αποτελείται από ένα ή περισσότερα φωνήματα, από τα οποία το ένα (ο πυρήνας) είναι φωνήεν (ή σπανιότερα υγρό ή ρινικό σύμφωνο). |
| Συμπληρωματική κατανομή Κατηγορία: Φωνητική-φωνολογία |
Είναι η συνθήκη όπου δύο (ή περισσότερες) παραλλαγές του ίδιου φωνήματος εμφανίζονται σε διαφορετικά ηχητικά περιβάλλοντα. Για παράδειγμα, το φώνημα /k/ πραγματώνεται με δυο φθόγγους: υπερωικό [k] και ουρανικό [c]. Από αυτούς, το ουρανικό εμφανίζεται μόνο πριν από [i] και [e], και σε αυτή τη θέση δεν μπορεί να εμφανιστεί υπερωικό. Οι φθόγγοι που βρίσκονται σε συμπληρωματική κατανομή λέγονται αλλόφωνα. Σχόλια: Δες και: αντιθετική κατανομή, ελεύθερη παραλλαγή |
| Σύμφωνο Κατηγορία: Φωνητική-φωνολογία |
Ένας ήχος που παράγεται κατά την ομιλία όταν ο εξερχόμενος αέρας συναντά κάποια στένωση ή φραγμό στους αρθρωτές. |
| Υπερώα Κατηγορία: Φωνητική-φωνολογία |
Είναι το πάνω τοίχωμα της στοματικής κοιλότητας. Διακρίνεται σε σκληρή υπερώα, το μπροστινό της δηλαδή κομμάτι (τον ουρανίσκο), και μαλθακή υπερώα, το πίσω κομμάτι. Στη γλωσσολογία, όταν μιλάμε για υπερώα, κατά κανόνα εννοούμε τη μαλθακή υπερώα. |
| Φατνία (τα) Κατηγορία: Φωνητική-φωνολογία |
Πρόκειται για τα κομμάτια της γνάθου που στηρίζουν τα δόντια. Στη γλωσσολογία, ο όρος αναφέρεται κατά κανόνα στα φατνία της άνω γνάθου, το σκληρό δηλαδή εξόγκωμα πίσω από τα μπροστινά πάνω δόντια. |
| Φωνήεν Κατηγορία: Φωνητική-φωνολογία |
Ένας ήχος που παράγεται όταν (α) πάλλονται οι φωνητικές χορδές και (β) δεν υπάρχει στένωση ή φραγμός στην έξοδο του αέρα. |
| Φώνημα Κατηγορία: Φωνητική-φωνολογία |
Μια αφηρημένη νοητική μονάδα ήχου, που χρησιμοποιείται για να δομήσει γλωσσικά σημεία. Τα φωνήματα είναι οι μικρότερες μονάδες ήχου που έχουν διαφοροποιητική αξία: δηλαδή αν αλλάξουν, μεταβάλλεται η σημασία μιας λέξης (/‘γalos/ <—> /‘kalos/). |
| Φωνολογία Κατηγορία: Φωνητική-φωνολογία |
Πρόκειται για τον κλάδο της γλωσσολογίας που μελετά τη γλώσσα στο επίπεδο των ήχων (φωνημάτων) που τη συγκροτούν. |
